ఉత్తర దిగ్విజయము - విద్యాసాగరుని వృత్తాంతము

విద్యాసాగరుడు, కళాభిరాముడు, హరివర్మ, సుధర్ముడు, సులోచనుడు అనే ఐదుగురు రాజకుమారులు తమ తండ్రి తాళధ్వజుని వద్దకు వచ్చి, క్షత్రియోచితమైన పరాక్రమంతో ఉత్తర దిక్కును జయించి వస్తామని సెలవు కోరారు. తండ్రి వారిని వారించి అన్నలు తెచ్చిన సంపదతో సుఖంగా ఉండమని హితవు పలికినప్పటికీ, స్వార్జితమైన కీర్తియే శ్రేష్ఠమని భావించిన విద్యాసాగరుడు తండ్రిని ఒప్పించి సోదరులతో కలిసి చతురంగ బలాలతో బయలుదేరాడు.

వారు మాళవ, నేపాళ, మగధ, కాశ్మీర, కోసల, కురు వంటి అనేక దేశాధిపతులను జయించి, కప్పములు స్వీకరిస్తూ హిమవత్పర్వత ప్రాంత అరణ్యాలలోకి ప్రవేశించారు. అక్కడ ప్రతికూల వాతావరణం వల్ల సైనికులు రోగగ్రస్తులవగా, గజతురగాదులు క్షీణించసాగాయి. వారు వెనుదిరగాలని భావిస్తుండగానే ఒక భయంకరమైన జంఝామారుతం వీచి, సైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేసి ఆ సోదరులనందరినీ తలోదిక్కుకూ ఎగరగొట్టింది.

ఆ పెనుగాలి తీవ్రతకు విద్యాసాగరుడు తన గుఱ్ఱముతో సహా కొట్టుకుపోయి, చివరకు ఒక పర్వతసదృశమైన మహాకోటగోడను తాకి నేలకొరిగాడు. చీకటి పడటంతో ఆ రాత్రి నిస్సహాయంగా గడిపి, తెల్లవారిన తర్వాత ఆ ప్రహరీ గోడను పరిశీలించాడు. దానికి ద్వారము కనిపించకపోవడంతో, ఒకచోట పడిపోయిన గోడపైనుండి ప్రాణాలకు తెగించి తన ఉత్తమాశ్వమును పైకి లంఘింపజేశాడు. ఆ గుఱ్ఱము గోడదాటి లోపలికి దూకిన వెంటనే తీవ్రమైన బడలికతో ప్రాణాలు విడిచింది.

తనను క్షేమంగా కాపాడి ప్రాణాలర్పించిన అశ్వానికి విద్యాసాగరుడు కన్నీటితో అంత్యక్రియలు జరిపి, ఒక వేదికను నిర్మించి పదిరోజుల పాటు భక్తితో పూజించాడు. పదవనాటి రాత్రి ఆ గుఱ్ఱము కలలో ప్రత్యక్షమై, తనకు ఉత్తమ లోకములు లభించాయని చెబుతూ పడమర దిక్కుగా సాగిపొమ్మని సూచించింది.

మరునాడు విద్యాసాగరుడు పడమరవైపు నడచి, సుందరమైన ఉద్యానవనం మధ్యనున్న ఒక తటాకం వద్ద సేదతీరుతుండగా, ప్రమద్వర అనే రాజకన్య గుఱ్ఱంపై అటుగా వచ్చింది. ఆమె విద్యాసాగరుని చూసి పురుషుడని గ్రహించలేక ఒక స్త్రీగానే భావించి, ప్రేమగా తన భవనానికి రమ్మని ఆహ్వానించింది. ఆమె అమాయకత్వాన్ని గ్రహించిన విద్యాసాగరుడు అసలు విషయం తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో ఆమెతో కలిసి వైభవోపేతమైన అంతఃపురానికి వెళ్ళాడు.

అక్కడున్న స్త్రీలందరూ విద్యాసాగరుని ఒక స్త్రీగానే భావించి సపర్యలు చేశారు. వారి వింత ప్రవర్తనకు ఆశ్చర్యపడిన రాజకుమారుడు, అక్కడి పెద్ద వృద్ధురాలిని ఏకాంతంలోకి పిలిచి ఆ అరణ్య కోటలో పురుషులే లేకుండా స్త్రీలు మాత్రమే ఉండటానికి కారణమేమిటో, ప్రమద్వర పూర్వాపరాలేమిటో చెప్పవలసిందిగా కోరాడు.