మహామంత్రి తిమ్మరుసు ప్రజ్ఞ – కళానిలయ వృత్తాంతము

పూర్వం ఆంధ్రదేశాన్ని పాలించిన నరసింహదేవరాయలు తన మంత్రి మరణించగా, తగిన ప్రతిభావంతుడిని ఎంపిక చేయడానికి ఒక పరీక్ష పెట్టాడు. కాగితంపై గీసిన గీతను చెరపకుండా చిన్నదిగా చేయగలవారికే మంత్రిపదవి ఇస్తానని ప్రకటించాడు. ఎందరో పండితులు విఫలమైన ఆ చిక్కును తిమ్మరుసు అనే పదహారేళ్ల బాలుడు ఆ గీత పక్కనే పెద్ద గీత గీసి అవలీలగా పరిష్కరించాడు. అనంతరం రాజసభలో పరుపులను తొక్కకుండా మంత్రిముద్రికలను తీసి తెచ్చే మరో పరీక్షను కూడా చాకచక్యంగా నెగ్గి, నరసింహరాయల వద్ద ప్రధానిగా నియమితుడయ్యాడు.

నరసింహరాయల అనంతరం శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రాజ్యానికి వచ్చాడు. సర్వశాస్త్ర పారంగతుడు, కవిప్రియుడైన రాయలకు కుంతలదేశపు గోపాలపురం రాజకుమారి కళానిలయ పాండిత్యం, సౌందర్యాల గురించి తెలిసింది. ఏ పండితుడికైనా ఓటమి తప్పని రీతిలో వాదించి జయపత్రికలు పొందే ఆ అపురూప సౌందర్యవతిని స్వయంగా చూడాలని రాయలు తీవ్రంగా అభిలషించాడు. రాజు మనోరథాన్ని గ్రహించిన మంత్రి తిమ్మరుసు, ఆయనతో కలిసి శ్రోత్రియ బ్రాహ్మణుల వేషంలో ప్రచ్ఛన్నంగా కుంతలదేశానికి బయలుదేరాడు.

మార్గమధ్యంలో వారు కాంపిల్య నగరంలో సోమశర్మ అనే పురోహితుని ఇంట బస చేశారు. అక్కడి రాజు అడిగిన మూడు అసాధ్యమైన ప్రశ్నలకు (భగవంతుడు నిత్యం ఏమి చేస్తాడు? నక్షత్రాల సంఖ్య ఎంత? భూమికి మధ్యభాగం ఏది?) సమాధానం చెప్పలేక ఉరిశిక్షకు సిద్ధపడుతున్న మిత్రుడైన మంత్రిని చూసి సోమశర్మ విచారిస్తున్నాడు. తిమ్మరుసు స్వయంగా రాజసభకు వెళ్లి, రాజుతో వస్త్రాలు-సింహాసనం మార్పిడి చేయించి 'భగవంతుడు గొప్పవారిని సామాన్యులుగా, సామాన్యులను గొప్పవారిగా మార్చుతుంటాడు' అని మొదటి ప్రశ్నకు సమాధానం ఇచ్చాడు. రెండో ప్రశ్నకు ఒడినిండా ఇసుక పోసి చూపించాడు. మూడో ప్రశ్నకు రాజును ఎండలో నడిపించి నీరసించేలా చేసి, గుణపాఠం నేర్పి మంత్రి ప్రాణాలను కాపాడాడు.

అక్కడినుండి వారు గోపాలపురం చేరి, గోపాలరాజు అనుమతితో కళానిలయ సౌధానికి వెళ్లారు. అక్కడ ఏర్పాటు చేసిన చిత్రపటాల ద్వారా, తిమ్మరుసు వాదనలోని ప్రతిభావిశేషాల ద్వారా వారిద్దరూ సాధారణ బ్రాహ్మణులు కారని, స్వయంగా కృష్ణదేవరాయలు మరియు తిమ్మరుసేనని కళానిలయ గుర్తించింది. తన కన్యకాంతఃపురంలోకి మాయోపాయంతో ప్రవేశించి తన ప్రతిజ్ఞకు భంగం కలిగించారని ఆగ్రహించి, వారిని బంధించి శిక్షించడానికి పథకం వేసింది.

ఆమె ఉద్దేశాన్ని ముందే పసిగట్టిన తిమ్మరుసు, రాయలను వెంటబెట్టుకుని వెంటనే బయటకు బయలుదేరాడు. సింహద్వారం వద్ద కాపలా ఉన్న చాకలివానికి భక్తిగా దండం పెట్టి, అతడు ప్రతి నమస్కారం చేసే సమయంలో చేతులు అడ్డుతొలగడంతో రాయలను తప్పించి, తాను కూడా చాకచక్యంగా తప్పించుకుని క్షేమంగా విజయనగరం చేరుకున్నారు. పట్టుబడలేకపోయినందుకు కళానిలయ ప్రతీకారజ్వాలతో రగిలిపోయింది.

తరువాత ఆమె తన తండ్రి ద్వారా రాయలకు వివాహ శుభలేఖ పంపగా, తిమ్మరుసు ముందుచూపుతో రాయలకు బదులుగా వంశాచారం పేరిట ఒక కత్తిని పంపి వివాహ లాంఛనం పూర్తి చేయించాడు. ఆపై కాపురానికి రావాలని రాయలు పిలువకపోవడంతో, తానే స్వయంగా రాయల ప్రాణాలు తీయాలనే నిశ్చయంతో కళానిలయ విజయనగరానికి తరలివచ్చింది.

తిమ్మరుసు ఆమె కుట్రను గ్రహించి, ఒక ప్రతిభాశాలియైన శిల్పితో అచ్చం శ్రీకృష్ణదేవరాయల రూపంలో ఉండే విగ్రహాన్ని చేయించి, దాని ఉదరంలో ఎర్రటి వసంతం నింపి శయ్యపై పడుకోబెట్టాడు. రహస్యంగా భూగర్భ గదిని నిర్మించి, అందులో రాయలతో కలిసి దాగి పరిశీలించసాగాడు. శోభనపు గదిలోకి ప్రవేశించిన కళానిలయ, నిద్రిస్తున్నట్లున్న ఆ విగ్రహాన్ని రాయలని భావించి కత్తితో బలంగా పొడిచింది. ఆ దెబ్బతో విగ్రహం నుంచి వెలువడిన వసంత రంగు ఆమె కళ్లలో పడి తాత్కాలికంగా అంధత్వం కలిగించింది.

వెంటనే తిమ్మరుసు, రాయలు బయటకు వచ్చి ఆమెను పట్టుకుని కత్తి చూపించి దండించబోయారు. ప్రాణభయంతో కళానిలయ తన తప్పును అంగీకరించి, రాయల శౌర్యపరాక్రమాలకు, తిమ్మరుసు బుద్ధిబలానికి శరణువేడి, మనస్ఫూర్తిగా రాయలను భర్తగా స్వీకరిస్తానని వేడుకుంది. తిమ్మరుసు సలహాతో రాయలు ఆమెను క్షమించి శాస్త్రోక్తంగా వివాహం చేసుకున్నాడు. అనంతరం ఆ విగ్రహాన్ని గౌరవించి నిత్యోత్సవాలు జరిగేలా ప్రతిష్ఠించారు.