ధర్మపాలుని పతనము మరియు అదృష్టదీపుని ప్రస్థానము

మాళవ దేశపు రాజధాని కౌశాంబిని ధర్మపాలుడనే రాజు విహారభద్రుడు, విజయకేతుడు అనే ఇద్దరు మంత్రుల సహాయంతో పాలిస్తుండేవాడు. ఒకనాడు రాజు దండనీతి ప్రాశస్త్యాన్ని గురించి అడుగగా, విజయకేతుడు నీతిశాస్త్ర అభ్యసనం రాజ్యాన్ని కాపాడుతుందని వివరించాడు. కానీ దుర్నీతిపరుడైన విహారభద్రుడు శాస్త్రాలన్నీ వ్యర్థమని, రాజు భోగభాగ్యాలలో మునిగితేలడమే ఉత్తమమని బోధించి రాజును భ్రమింపజేశాడు. ధర్మపాలుడు విహారభద్రుని మాటలకు లొంగి రాజకార్యాలను గాలికొదిలేసి భోగలాలసుడయ్యాడు.

సహజ శత్రువైన చోళరాజు మంత్రి కుమారుడు దుర్వినీతుడు కపటంగా కౌశాంబికి రాగా, విజయకేతుడు వారించినా వినకుండా విహారభద్రుడు అతనికి కొలువు ఇప్పించాడు. దుర్వినీతుడు పట్టణంలో ఒక రహస్య స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేసి వేలకొలది చోళ సైన్యాన్ని చేర్చాడు. ఈ కుట్రను పసిగట్టిన విజయకేతుడు మహారాణి సునందకు తెలియజేయగా, ఆమె రాజుకు నీతిబోధ చేసి కళ్ళు తెరిపించింది. రాజు స్వయంగా దుర్వినీతుని స్థావరాన్ని తనిఖీ చేసి కుట్రను బయటపెట్టాడు. అయితే అప్పటికే చోళరాజు వసురక్షితుడు సైన్యంతో వచ్చి కోటను ముట్టడించాడు.

కోట నిలవదని గ్రహించిన విజయకేతుడు గర్భవతియైన సునందను, మూడేళ్ళ రాకుమారుడిని దాదులతో కలిసి రహస్య మార్గం గుండా తప్పించాడు. యుద్ధంలో ధర్మపాలుడు బందీ కాగా, చోళరాజు అతడిని చెరసాలలో పెట్టించాడు. అడవిలోకి పారిపోయిన నింబవతి అనే దాది రాకుమారుడిని ఒడిలో ఉంచుకుని నిద్రిస్తుండగా పాము కాటుకు మరణించింది. ఆ పాము బాలుడికి పడగ నీడ పట్టగా చూసిన గొల్లవాళ్ళు అతడిని కాపాడి తమ పల్లె పెద్ద పింగళకునికి అప్పగించారు. అతడికి 'అదృష్టదీపుడు' అని పేరు పెట్టి అల్లారుముద్దుగా పెంచారు.

అదృష్టదీపుడు చిన్నతనం నుంచే అసాధారణ బుద్ధిబలం ప్రదర్శిస్తూ తోటి బాలురతో అడవిలో విచిత్రమైన రాజదర్బారు ఆట మొదలుపెట్టాడు. సింధు దేశపు రాజు అడవికి వేటకు వచ్చినపుడు అదృష్టదీపుడు కానుకలు, విజ్ఞాపన పత్రం పంపగా, ఆ రాజు అమరావతీ చక్రవర్తిగా భావించి గొప్ప కానుకలు బదులిచ్చాడు. ఆ కానుకలను నేపాళ, విదర్భ రాజులకు పంపుతూ, వారినుండి వచ్చిన అపార ధనంతో దేశదేశాలలో తన పేరిట ధర్మసత్రాలు, దానధర్మాలు ఏర్పాటు చేశాడు. జగమంతటా అదృష్టదీపుని కీర్తి వ్యాపించినా అతను మాత్రం అడవిలోనే ఉంటూ రహస్యంగా కాలం గడిపాడు.

వృద్ధురాలైన పెంపుడు నానమ్మ ద్వారా తన గతం తెలుసుకున్న అదృష్టదీపుడు తన మూలాలను వెతుకుతూ మిత్రుడు బలభద్రునితో కలిసి విదర్భ రాజధాని భర్మాపురానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ సాముద్రిక శాస్త్రవేత్త అతని హస్తరేఖలను చూసి అతడు చక్రవర్తి కాగలడని జోస్యం చెప్పాడు. ఆ మాటలు విన్న రాజకుమారి కాంతిమతి చెలికత్తె చతురిక అతని చిత్రాన్ని గీసి కాంతిమతికి చూపించగా, ఆమె అతనిపై అనురాగం పెంచుకుంది. చతురిక యుక్తితో ఉద్యానవనంలో వారిద్దరికీ గాంధర్వ వివాహం జరిపించింది. ఆ విషయం తండ్రి అనంతవర్మకు అనుమానం రాగా, చతురిక పాముకాటు నాటకంతో అదృష్టదీపుడిని తోట నుండి సురక్షితంగా తప్పించింది. ఆపై అదృష్టదీపుడు కాంతిమతికి లేఖ రాసి దేశాటనకు బయలుదేరాడు.

అదృష్టదీపుడు పుష్పగిరి నగరం చేరుకోగా, అక్కడ కాశీపుర పురోహితుడు విష్ణుశర్మ పరిచయమై మాళవ దేశ పతన వృత్తాంతాన్ని వివరించాడు. అదే సమయంలో బలభద్రుడు వచ్చి ప్రియంవద అనే రాజకుమారి వేసిన నాలుగు క్లిష్ట ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పలేక హరిదత్తుడనే బ్రాహ్మణ యువకుడు ఉరికంబం ఎక్కబోతున్నాడని తెలిపాడు. అదృష్టదీపుడు 'మిత్రగుప్తుడు' అనే పేరుతో రాజు రాజవాహనుని ఆస్థానానికి వెళ్ళి, ఆరు నెలల గడువులో ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇస్తానని శపథం చేసి హరిదత్తుని ప్రాణాలు నిలిపాడు. ఆ ప్రశ్నల గుట్టును విప్పేందుకు అదృష్టదీపుడు ప్రయత్నాలు ప్రారంభించాడు.