కళానిలయ అసూయ - వసుంధరుని ధర్మబుద్ధి

రాయలవారి పట్టపురాణి కళానిలయ తన పుట్టింటి నుండి తిరిగివచ్చిన పిమ్మట, మందారవల్లి విద్యాప్రభావాలను గురించి విని అసూయ చెందింది. ఆమెను ఎలాగైనా పరిభవించాలనే సంకల్పంతో తన పదేళ్ల కుమార్తె కళావతిని వెంటబెట్టుకుని మందారవల్లి సౌధానికి వెళ్ళింది. మందారవల్లి ఆమెను సాదరంగా ఆహ్వానించి తగిన మర్యాదలు చేసింది.

కళానిలయ తన కుమార్తె కావ్యనాటకాలంకారాలు నేర్చిందని గర్వంగా చెప్పగా, మందారవల్లి తన పన్నెండేళ్ల కుమారుడైన వసుంధరుని పిలిచి ఆ బాలికను పరీక్షించమంది. వసుంధరుడు కాళిదాస నాటకాలలోని శృంగార ఔచిత్యాన్ని, పాత్రల వయోతారతమ్యాలను గురించి లోతైన ప్రశ్నలు వేసి కళావతిని, కళానిలయను నిరుత్తరులను చేశాడు. అంతేగాక కళానిలయ పూర్వపు అసతీత్వ కథలను ప్రస్తావించడంతో ఆమె తీవ్ర అవమానభారంతో అంతఃపురానికి తిరిగివచ్చింది.

పరాభవంతో రగిలిపోయిన కళానిలయ తన చెలికత్తె పల్లవిక సాయంతో సోమశేఖరుడనే మాంత్రికుడిని ఆశ్రయించింది. భారీ ధనం ఆశజూపి వసుంధరుని అడవిపాలు చేయవలసిందిగా కోరింది. సోమశేఖరుడు యక్షిణీ మంత్రానుష్ఠానం పూర్తిచేసి, శత్రువు పేరున్న కాగితాన్ని తెమ్మని తన శిష్యుడైన ధండుడిని పంపాడు. కళానిలయ వసుంధరుని పేరు రాసిచ్చినప్పటికీ, ధండుడు దారిలో జరిగిన ప్రమాదవశాత్తు ఆ కాగితాన్ని పోగొట్టుకుని, అక్కడే దొరికిన మరొక కాగితాన్ని తీసుకువెళ్లాడు. దురదృష్టవశాత్తు అందులో అంతకుముందు విభూతి కోసం రాసివుంచిన రాజపుత్రిక కళావతి పేరే ఉండటంతో, యక్షిణి కళావతినే ఎత్తుకుపోయి అరణ్యంలో విడిచిపెట్టింది.

కూతురు అదృశ్యమవడంతో కళానిలయ కన్నీరుమున్నీరైంది. ఆరు నెలల తర్వాత తిరిగి సోమశేఖరుని రప్పించి, ఈసారి స్వయంగా వసుంధరుని పేరు రాసిచ్చి మంత్రప్రయోగం చేయించింది. విద్యున్మాల అనే యక్షిణి వసుంధరుని అపహరించి యక్షిణీ పర్వత శిఖరంపై విడిచింది. నిద్రలేచిన వసుంధరుడు అరణ్యంలోని సరోవరాన్ని, అక్కడ తపస్సు చేసుకుంటున్న తుందిలుడనే సన్యాసిని చూసి ఆశ్రయించాడు.

తుందిలుడు పూర్వం శతానందయోగి వద్ద శుశ్రూష చేసి సులోచనా యక్షిణీ మంత్రోపదేశం పొందిన విధానాన్ని, ముప్పై ఏళ్లుగా తపస్సు చేస్తున్న వైనాన్ని వసుంధరునికి వివరించాడు. ఒకనాడు దేవాలయ స్తంభంపై ఉన్న శాసనాన్ని చదివిన వసుంధరుడు, ముప్పై ఏళ్ల సాధన తర్వాత విప్రకుమారుని బలి ఇస్తే యక్షిణి వశమవుతుందని గ్రహించాడు. తుందిలుడు తనను బలి ఇవ్వడానికే ఉద్దేశించాడని, ముప్పై ఏళ్లు తపస్సు చేసినవాడిని బలి ఇస్తే వెంటనే సిద్ధి కలుగుతుందనే మూడవ నిబంధనను మట్టితో కప్పిపెట్టాడని తెలుసుకున్నాడు.

పదవ రోజున తుందిలుడు మంత్రోపదేశం పేరుతో వసుంధరుని సాష్టాంగ నమస్కారం చేయమని కోరగా, వసుంధరుడు యుక్తిగా ఆ విధి తనకు తెలియదని చెప్పి తుందిలునితో చేసి చూపించమన్నాడు. సన్యాసి నేలపై పడుకోగానే, స్తంభం వెనుక దాచిన ఖడ్గాన్ని చేతబట్టి అతని జటలను పట్టుకుని బంధించాడు. ఆ సమయంలో యక్షిణి అశరీరవాణిగా పలికి, ఆ సన్యాసిని బలి ఇచ్చి తనను వశం చేసుకోమని కోరింది. కానీ వసుంధరుడు పది రోజులు అన్నం పెట్టిన ఆశ్రయదాతను స్వార్థం కోసం చంపడం ధర్మం కాదని భావించి అతనిని ప్రాణాలతో విడిచిపెట్టాడు.

వసుంధరుని దయాగుణానికి, నిస్వార్థ ప్రవృత్తికి మెచ్చిన యక్షిణీ దేవతలు అతనికి శుభం కలుగుతుందని ఆశీర్వదించారు. మరుసటి ఉదయం యక్షిణి అనుగ్రహించిన సుగమ మార్గంలో పర్వతం దిగివచ్చిన వసుంధరుడు, నావికుల సాయంతో నదీసముద్రాలను దాటి జనపదాల వైపు తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగించాడు.