కవి కంఠకౌక్షేయుని పాండిత్యం

ఘటదత్తుడు సుముఖునితో మాట్లాడుతూ, సరోజిని రూపగుణాలలోనే ఉత్తమ వంశ లక్షణాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయని, కేవలం ఎవరో చెప్పిన మాటలు విని ఆమెను ఉపేక్షించడం తగదని వివరించాడు. అందుకు సుముఖుడు స్పందిస్తూ, తాను కాళిందీపురంలోని చంద్రవతిని స్వయంగా విచారించానని, సరోజిని ఆమె కన్నబిడ్డ కాదని, కేవలం పెంపుడు కూతురు మాత్రమేనని నిర్ధారించుకున్నానని తెలిపాడు. సరోజిని ఏ కులస్తురాలైనా ఆమెను వివాహమాడటానికి తాను సిద్ధంగా ఉన్నానని, ఘటదత్తునికి తన కొలువులో మంత్రి పదవిని ఇస్తానని సుముఖుడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.

అనంతరం వారిద్దరూ గతంలో సరోజినిని విడిచిపెట్టిన మహావృక్షం వద్దకు చేరుకున్నారు. అక్కడ ఆమె పాదముద్రలు తప్ప మరే జాడ కనిపించకపోవడంతో, అరణ్యంలోని క్రూరమృగాల బారిన పడిందేమోనని ఘటదత్తుడు విపరీతంగా విలపించాడు. సుముఖుడు అతనికి ధైర్యం చెప్పి, ప్రాణాలతో ఉంటే దగ్గరలోని గ్రామాలకే చేరి ఉంటుందని ఓదార్చి సమీప పల్లెలలో వెదికించాడు. కానీ ఎక్కడా ఆమె ఆచూకీ లభించలేదు.

సరోజిని దక్కలేదన్న ఆవేదనతో ఉన్న ఘటదత్తుడు, తమకు పదేపదే విఘ్నాలు కలిగిస్తున్న కాళిందీపుర రాజు కీర్తిసేనునిపై ఆగ్రహం చెందాడు. మార్గమధ్యంలో ఘటదత్తుని బంధించేందుకు వెళుతున్న కీర్తిసేనుని సైన్యం ఎదురుపడగా, అతడు ఒంటరిగా విరుచుకుపడి వారిని క్షణాల్లో చెల్లాచెదురు చేశాడు. ఘటదత్తుని అసమాన పరాక్రమాన్ని చూసి సుముఖుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. తరువాత ఒక దేవాలయ గోడపై కీర్తిసేనుడు, వసుంధరుడు, విజయదేవుడు ఘటదత్తుని పట్టి తెచ్చిన వారికి బహుమతులు ప్రకటిస్తూ వేయించిన ప్రకటనలను వారు చూశారు. ముందుగా కీర్తిసేనుని విషయం తేల్చుకోవాలని ఘటదత్తుడు నిర్ణయించుకున్నాడు.

ఒక అగ్రహారంలో బస చేసిన సమయంలో, కీర్తిసేన మహారాజు పండిత ప్రియుడని, స్థానిక విద్వాంసులకు ఆస్థాన పండితులకు మధ్య జరిగే వాదోపవాదాలకు సరైన మధ్యవర్తి దొరకలేదని వారికి తెలిసింది. అప్పుడు సుముఖుడు ఘటదత్తుని 'కవి కంఠకౌక్షేయుడు' అనే మారుపేరుతో కాశీ పండితుడిగా సభకు పరిచయం చేశాడు. రాజసభలో కీర్తిసేనుడు అడిగిన మొదటి ప్రశ్నకు ఘటదత్తుడు యుక్తియుక్తంగా దోషాలను ఎత్తిచూపి, తన చతుర్దశ విద్యా పాండిత్యంతో ఆస్థాన పండితులను, స్థానిక విద్వాంసులను అవలీలగా ఓడించి అందరినీ పాదాక్రాంతులను చేసుకున్నాడు.

ఆ అద్భుత ప్రతిభకు పరవశించిన కీర్తిసేనుడు ఘటదత్తునికి ఏమైనా వరం కోరుకోమన్నాడు. దానికి ఘటదత్తుడు, ఘటదత్తుడనే వ్యక్తిపై పంపిన దండయాత్రను విరమించుకోవడమే తన కోరిక అని సమాధానమిచ్చాడు. ఆ మాటలకు ఆశ్చర్యపడిన రాజు నిలదీయగా, తానే ఆ ఘటదత్తుడనని వెల్లడించాడు. సుముఖుడు కూడా ఘటదత్తుని నిష్కళంక చరిత్రను, నిర్లిప్త స్వభావాన్ని మహారాజుకు పూసగుచ్చినట్లు వివరించాడు.

సత్యాన్ని గ్రహించిన కీర్తిసేనుడు ఘటదత్తుని గొప్పతనానికి ఎంతో సంతోషించి, తన తప్పును మన్నించవలసిందిగా ప్రార్థించాడు. అతనికి అగ్రహారాలను బహూకరించి తన ఆస్థానంలోనే ఉండవలసిందిగా సగౌరవంగా ఆహ్వానించాడు. మరోవైపు సరోజిని కూడా క్షేమంగా రాజపుత్రిక వద్దకు చేరి, ఘటదత్తుని శౌర్యగుణాలను కొనియాడుతూ తన పవిత్రతను నిరూపించుకుంది.