యజ్ఞశర్మ ద్రవ్యశుద్ధి - కాళిదాసు సమస్యాపూరణము

ధారానగరంలో యజ్ఞశర్మ అనే నిష్టాగరిష్ఠుడైన వేదపండితుడు ఉండేవాడు. ఆయన నిరుపేద అయినప్పటికీ, రాజద్రవ్యము పాపభూయిష్టమైనదని నమ్మి భోజరాజు వద్దకు సహాయం కోసం వెళ్ళేవాడు కాదు. ఒకనాడు ఇంట్లో తిండికి గింజలు కూడా లేకపోవడంతో, ఆయన భార్య సోమిదేవి భర్తను నిందించి, రాజాస్థానానికి వెళ్ళి ఏదైనా తెచ్చి ఆకలి తీర్చమని పట్టుబట్టింది. గత్యంతరం లేక యజ్ఞశర్మ తన ముత్తాత కాలం నాటి చిరుగుల శాలువాను కప్పుకుని భోజమహారాజు సభకు వెళ్ళాడు.

రాజాస్థానంలో ఆ విప్రుని తేజస్సును, దీనస్థితిని చూసిన భోజుడు ఆశ్చర్యపడి, తన నగరంలో ఇంతటి దరిద్రుడున్నాడా అని చింతిస్తూ కొశాధికారిని పిలిచి కోరినంత ధనం ఇవ్వమని ఆజ్ఞాపించాడు. అయితే యజ్ఞశర్మ ఆ రాజధనాన్ని తిరస్కరిస్తూ, దానంగా స్వీకరిస్తే కేవలం రాజు స్వయంగా కష్టపడి సంపాదించిన ద్రవ్యాన్ని మాత్రమే తీసుకుంటానని చెప్పాడు. తన వద్ద అటువంటి కష్టార్జితం ఏదీ లేకపోవడంతో, మరుసటి రోజు రమ్మని యజ్ఞశర్మను పంపించివేసి, ఆ రాత్రి రాజు రహస్యంగా కూలి వేషంలో బయలుదేరాడు.

నగరంలోని ఒక కమ్మరి కొలిమి వద్దకు వెళ్ళిన భోజుడు రాత్రంతా విశ్రాంతి లేకుండా పెద్ద సమ్మెటతో ఇనుమును బాదాడు. ఆ శ్రమకు అలవాటు లేక చేతులు బొబ్బలెక్కి రక్తం కారుతున్నా, యజమాని తిట్లను భరిస్తూ తెల్లవార్లూ పనిచేశాడు. ఉదయాన్నే కమ్మరి అతనికి కూలిగా పదహారు రాగి నాణెములు ఇచ్చి పంపాడు. ఆ నాణెములను తెచ్చి, రక్తసిక్తమైన తన చేతులను చూపుతూ మహారాజు ఎంతో వినయంతో యజ్ఞశర్మకు దానమిచ్చాడు. రాజు పడిన కష్టాన్ని చూసి చలించిపోయిన యజ్ఞశర్మ ఆ స్వల్ప ద్రవ్యాన్నే ఎంతో పవిత్రంగా భావించి ఇంటికి తెచ్చాడు.

భర్త తెచ్చిన పదహారు రాగి నాణెములను చూసి ఆగ్రహించిన సోమిదేవి, వాటిని పూజామందిరంలోని 'ధార్యము' అనే అగ్నిగుండంలో విసిరికొట్టింది. యజ్ఞశర్మ నిత్యకర్మలు ముగించుకుని అగ్నిహోత్రం వద్దకు వెళ్ళి చూడగా, ఆ రాగి నాణెములు దివ్యమైన పదహారు బంగారు ముద్రలుగా మారి ప్రకాశిస్తున్నాయి. అందులోంచి ఒక నాణేన్ని కొంత కత్తిరించి అమ్మి ఆహారపదార్థాలు సమకూర్చుకోగా, మరునాటికి ఆ నాణెం మళ్ళీ యథారూపంలో కనిపించింది. దాతృత్వంలో ద్రవ్యశుద్ధి, స్వీకర్తలో పాత్రశుద్ధి కలవడం వల్ల అవి అక్షయమైన బంగారు ముద్రలుగా మారాయని గ్రహించిన దంపతులు కాలక్రమేణా మహా ధనవంతులయ్యారు.

ఒకనాడు భోజరాజు వీధిలో వెళ్తూ యజ్ఞశర్మ నిర్మించిన భవనాలను చూసి ఆశ్చర్యపడి, అంత సంపద ఎలా వచ్చిందని ప్రశ్నించాడు. యజ్ఞశర్మ రాజును లోపలికి ఆహ్వానించి, ఆ అక్షయ బంగారు ముద్రల మహత్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూపించాడు. కష్టార్జితమైన స్వచ్ఛమైన దానానికి గల మహాఫలాన్ని చూసి భోజుడు పరమానందం చెందాడు.

అనంతరం భోజరాజు ఒక శివాలయంలో బాలుని ముద్దాడుతున్న యోగినిని చూసి, ఆ శిశువుతో ఆమెకున్న సంబంధాన్ని అడిగాడు. ఆ బాలుడు తనకు సోదరుడు, మేనల్లుడు, పౌత్రుడు, మామ కొడుకు, పినతండ్రి, మరిది అవుతాడని ఆమె వింతగా బదులిచ్చింది. మరునాడు సభలో భోజుడు ఈ సమస్యను ప్రస్తావించగా, కాళిదాసు ఒక విచిత్రమైన వృత్తాంతాన్ని శ్లోక రూపంలో పూరించి చెప్పాడు. దుర్గ అనే స్త్రీ జారత్వం వలన జన్మించిన సంతానం పెరిగి పెద్దయిన తర్వాత అనుకోకుండా ఏర్పడిన సంక్లిష్ట బంధాల వల్లే ఆ బాలునికి అన్ని వరుసలు వర్తిస్తాయని కాళిదాసు సమగ్రంగా నిరూపించి రాజును, సభికులను మెప్పించాడు.