అపరాధ విచారణ మరియు దంపతుల పునఃసమాగమం

రాజభటులు మృగదత్తుని బంధించి ఉదయార్కుని వద్దకు, అక్కడినుండి విద్యానగరమునకు తీసుకువచ్చారు. గదాధరుడు, కుముదాంగదుడు కూడా మృగదత్తునికి తోడుగా విచారణ సభకు చేరారు. సభలో సుమేధుడు న్యాయాసనాన్ని అలంకరించి రామదుర్గ ప్రతినిధి పంపిన అభియోగాన్ని విచారించసాగాడు. పూర్వం రామదుర్గ పాలకుడైన సురూపుని హత్య జరిగిందని, ఆ నేరంలో మృగదత్తుడు, గదాధరుడు, కుముదాంగదుల ప్రమేయం ఉందని న్యాయవాది వాదించాడు. సుమేధుడు నిందితులను క్లుప్తంగా ప్రశ్నించి, ఆ విచారణను మరుసటి రోజుకు వాయిదా వేశాడు.

అనంతరం రత్నాంగి తెచ్చిన అభియోగాన్ని విచారించేందుకు మరో మృగదత్తుని పిలిపించారు. అతడు తివాసీల నేత, కొండపల్లి జన్మభూమి, తల్లిదండ్రుల వివరాలు తడబడుతూ చెప్పాడు. రత్నాంగి ఇంట్లోని పరిచారిక, కుముదాంగదునికి రాసిన ఉత్తరం ప్రస్తావనకు రాగానే అతడు గదాధరుని వైపు చూస్తూ మాట మార్చాడు. ఇది గమనించిన న్యాయవాది, రెండు కేసులలోని మృగదత్తుడు ఒక్కడేనని అనుమానం వ్యక్తం చేశాడు. సుమేధుడు సమయం మించిపోయిందని చెబుతూ, మిగిలిన విచారణను రేపటికి వాయిదా వేసి సభను ముగించాడు.

ఆ రాత్రి విచారణ విషయాల ఆలోచనతో సుమేధునికి నిద్రపట్టలేదు. తెల్లవారుజామున అతడు గుర్రమెక్కి నగర శివార్లకు విహారానికి వెళ్లాడు. మార్గంలో తమ ఉత్పత్తులను పట్టణానికి మోసుకువస్తున్న పేద జానపదుల కష్టాలను చూసి రాజు హృదయం ద్రవించింది. దైవం కొందరిని భాగ్యవంతులుగా, మరికొందరిని దరిద్రులుగా ఎందుకు చేశాడో అని అతడు తనలో తానే పరితపించసాగాడు.

అదే సమయంలో ఒక చక్కని రూపవతి మోయలేని చల్లకుండను మార్గమధ్యంలోని తూము గోడపై దించి, తిరిగి ఎత్తుకోలేక నిస్సహాయంగా నిలబడి ఉండటం సుమేధుడు చూశాడు. ఆమె రూపలావణ్యాన్ని గమనించిన రాజు, ఆ కుండను ఎత్తేందుకు తన గుర్రపు సేవకుని పంపాడు. అయితే పురుషుని సాన్నిధ్యానికి సంకోచించిన ఆ స్త్రీ తొట్రుపాటుతో కుండ ఎత్తుకోబోగా, కుండ ఒరిగి సగం చల్ల నేలపాలయింది.

నష్టపోయిన చల్లకు తగిన వెల ఇస్తానని సుమేధుడు ఓదార్చగా, ఆ స్త్రీ తన దురదృష్ట జీవితాన్ని పద్యరూపంలో వివరిస్తూ తాను వైశ్యుని పుత్రికనని, రాజును చంపి భర్తను కోల్పోయి, అనేక కష్టాల పాలై చివరకు ఇలా గొల్లభామగా మారి చల్ల అమ్ముకుంటున్నానని తెలిపింది. ఆమె మాటలు విన్న సుమేధుడు ఒక్కసారిగా మూర్ఛిల్లి పడిపోయాడు. సేవకుడు, ఆమె సపర్యలు చేయగా అతడు తేరుకున్నాడు.

సుమేధుడు ఆమెను పరీక్షగా చూసి, తాను పూర్వం అడవిలో విడిచిపెట్టిన ఆమె భర్త గురుదత్తుడనేనని రహస్య గుర్తులు చెప్పి నమ్మించాడు. పద్దెనిమిది ఏళ్ల వియోగం తర్వాత భార్యాభర్తలు ఒకరినొకరు గుర్తించి ఆనందభాష్పాలు రాల్చారు. తమ కుమారుడు మృగదత్తుడు, తండ్రి గదాధరుడు కూడా నగరంలోనే ఉన్నారని సుమేధుడు తెలిపి, భార్యను రహస్యంగా తన నివాసానికి చేర్చాడు.